Phù Lãng – 1 trong 3 trung tâm gốm cổ của đồng bằng Bắc Bộ

Phù Lãng - 1 trong 3 trung tâm gốm cổ của đồng bằng Bắc Bộ

Từ lâu, gốm sành Phù Lãng được biết đến bởi một vẻ đẹp rất riêng biệt và độc đáo do được phủ lên một lớp men nâu nhưng mang các sắc độ khác nhau: men da lươn, vàng nhạt, vàng thẫm.

Phù Lãng - 1 trong 3 trung tâm gốm cổ của đồng bằng Bắc Bộ

Phù Lãng – 1 trong 3 trung tâm gốm cổ của đồng bằng Bắc Bộ

Làng Phù Lãng thuộc xã Phù Lãng huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh cách Hà Nội 60 km. Phù Lãng nằm ở bên bờ sông cầu thơ mộng, nơi phong cảnh hữu tình của đất Kinh Bắc, có đường giao thông thuận lợi cho việc chuyên chở nguyên vật liệu và tiêu thụ sản phẩm. Cùng với Thổ Hà (Bắc Giang), Bát Tràng (Hà Nội), Phù Lãng được coi là một trong 3 trung tâm gốm cổ của đồng bằng Bắc Bộ.

Theo tương truyền vào cuối thời Lý có 3 ông quan là Lưu Phong Tú, Hứa Vĩnh Cảo, Đào Trí Tiến đi sứ Trung Quốc đã học được nghề gốm. Về nước, các ông chia nhau về một nơi dạy dân mở mang nghề gốm. Ông Tú về làng Phù Lãng, do vậy ông đã trở thành ông tổ nghề của làng, dân làng lấy ngày 7 tháng Giêng âm lịch là ngày giỗ Tổ nghề để tưởng nhớ công lao của ông.

Từ lâu, gốm sành Phù Lãng được biết đến bởi một vẻ đẹp rất riêng biệt và độc đáo do được phủ lên một lớp men nâu nhưng mang các sắc độ khác nhau: men da lươn, vàng nhạt, vàng thẫm. Hiện nay Bảo tàng Lịch sử quốc gia và một số nhà sưu tập, di tích đền chùa còn lưu giữ những sản phẩm gốm Phù Lãng có niên đại từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 20, gồm các loại hình chủ yếu: gốm dùng trong tín ngưỡng, gốm gia dụng, gốm trang trí. Trong khuôn khổ của bài viết này, xin giới thiệu một số loại hình hiện vật gốm sành Phù Lãng hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia.

1. Gốm Phù Lãng dùng trong tín ngưỡng, cúng kiếng
Gồm có: Lư hương, đỉnh, đài thờ, chân nến, bình…

– Tạo hình: Gốm sành Phù Lãng đa phần được sử dụng 2 phương pháp trong tạo dáng sản phẩm, tạo hình trên bàn xoay và in trên khuôn gỗ hoặc đất nung rồi rán ghép lại.

+ Lư, đỉnh hình chữ nhật, hình vuông: thường được tạo dáng bằng kỹ thuật in khuôn. Kích thước của nó hết sức phong phú to nhỏ khác nhau. Chiều cao từ 10cm – 45cm, chiều rộng từ 13cm – 32cm, bố cục của lư thường chia thành 2 hoặc 3 tầng, vuông thành sắc cạnh, có 4 chân.

+ Lư, đỉnh có tiết diện hình tròn đều, được tạo hình trên bàn xoay. Những chiếc lư này có thể nói là đẹp nhất trong sản phẩm của làng gốm cổ Phù Lãng. Chiều cao từ: 12cm – 50cm, đường kính mặt từ 15cm – 29cm, đường kính đáy từ 11cm – 24cm. Có một số lư tròn nhưng đế lại là 4 chân quỳ, số lượng này không nhiều.

– Đề tài trang trí: Trang trí trên gốm Phù Lãng được sử dụng phương pháp đắp nổi theo hình thức chạm bong, gồm các đề tài: tứ linh (long – ly – quy – phượng) cùng với nghê, hạc, chữ thọ tròn hay chữ nhật, mặt hổ phù, cánh sen, hồi văn chữ T…, đặc biệt với hình ảnh nghê quỳ rất gần gũi với gốm Bát Tràng. Những đề tài trang trí này chúng ta cũng bắt gặp rất nhiều trên đồ gốm Thổ Hà hay trên những đỉnh thờ bằng đồng. Kỹ thuật đắp nổi trên gốm men Phù Lãng không kém kỹ thuật chạm bong trên đồ gỗ. Cách trang trí trên mỗi hiện vật được tạo theo nguyên tắc đối xứng từng cặp một, thông qua một trục ở giữa, rồi có khi lại đối xứng hai mặt (mặt trước và mặt sau).

Một số lư hương mặt chính thường có chữ Hán, như chữ “Thọ” được bố cục trong khung hình tròn hoặc hình vuông, thường được viết theo lối chữ triện, hay chữ “Thượng đẳng tối linh”, “Thánh cung vạn tuế” “Phụng Thánh” … những chữ này lại được viết rất chân phương sắc nét, dễ đọc.

3 tầng, 4 chân quỳ, mặt trước chạm một đôi rồng chầu mặt trời, hai bên chạm đối xứng một đôi rồng và một đôi hạc đứng trên lưng rùa, phía rưới là lân, 4 chữ Hán “Thượng đẳng tối linh” và chữ ‘Thọ” trong hình tròn được chạm ở trục chính giữa của lư. Mặt sau chính giữa chạm hạc xòe rộng cánh cùng đôi rồng chầu chữ thọ trong khung hình tròn, phía dưới là rùa. Phần đế lư trổ thủng diềm hoa văn hoa lá.

Đồ án tứ linh được sử dụng triệt để trong việc trang trí trên các hiện vật là đồ thờ không chỉ có ở lư hương, đỉnh mà ngay ở trong những bình hoa thờ cũng hết sức tinh xảo và đẹp lạ thường.

Không thể lẫn với bất kỳ dòng gốm nào vì màu men đặc trưng mà người ta thường gọi là men da lươn. Men gốm Phù Lãng không phủ đều, có chỗ đậm chỗ nhạt, chỗ rạn men, chỗ co men, đôi khi có những hiện vật cả phần đế không phủ men mà những vết men loang lổ từ thân chảy xuống tự nhiên trông rất đẹp mắt. Tuy nhiên chính những điều đó là đặc trưng nổi bật nét dầy dặn, chắc khỏe riêng biệt của gốm sành nâu Phù Lãng.

2. Gốm gia dụng
Các loại gốm Phù Lãng dùng cho sinh hoạt, gia dụng gồm có: các loại ấm, bình voi, ống điếu, lọ, chum, hũ… Loại hình gốm gia dụng thường không có họa tiết trang trí, nếu có thì cũng hết sức đơn giản. Các loại hiện vật này đều phủ men mầu vàng sẫm, nâu đen, vàng nâu, nâu ngả rêu. Đặc biệt là các loại bình, ấm được tạo nhiều kiểu dáng hết sứt đa dạng như:

– Ấm tạo dáng con vật: ấm hình ngựa, ấm hình voi… những chiếc ấm này con vật được tạo theo dáng quỳ hoặc đứng, trên lưng thường đắp nổi mặt hổ phù.

– Ấm tạo dáng loại hoa quả: ấm tạo dáng quả na, quả chuối

– Ấm bình thường có dáng hình tròn, hình cầu, hình vuông…

Những chiếc ấm kiểu dáng hình tròn chiếm số lượng lớn chiều cao trung bình từ 16cm – 23cm. Một số loại ấm tích có màu men vàng, nâu sẫm cũng rất đẹp trên vai thường tạo các núm để xỏ dây.

Các loại lọ, hũ có kích thước nhỏ, cổ ngắn thấp. Men phủ rất dầy và bóng, phủ không hết đáy.

Nhìn chung các loại hiện vật gốm gia dụng thường trang trí đơn giản không cầu kỳ như gốm dùng trong tín ngưỡng. Tuy nhiên nó lại toát lên vẻ đẹp mộc mạc, chắc khỏe của gốm sành nâu.

3. Gốm nghệ thuật
Gốm nghệ thuật Phù Lãng không phong phú và đa dạng như gốm Bát Tràng. Loại hình chủ yếu tập trung vào các loại chậu hoa, bình hoa, đôn, tượng nghê, tượng thú…

Trang trí trên các loại đôn thường phong phú hơn là chậu. Màu men chủ đạo của những loại hiện vật này là màu nâu đen, vàng đất, nâu đỏ…

Một số tượng nghê được tạo dáng đứng, mồm há, trên thân tạo các đao lửa. chiều cao từ 15cm – 25cm.

Gốm Phù Lãng mộc mạc giản dị nhưng lại rất tinh tế, đó là những gì mọi người cảm nhận được khi ngắm nghía những cổ vật gốm sành cổ cuối cùng của vùng đồng bằng Bắc bộ. Với đôi bàn tay khéo léo, tài tình những người thợ gốm đã tạo nên những cổ vật độc đáo, đặc sắc, một sức sống bền bỉ của gốm sành men trong lịch sử các làng nghề của dân tộc.

Theo gomsu.divashop.vn